Przy pierwszym kontakcie z wiolonczelą łatwo skupić się na jej dużym pudle rezonansowym i głębokim brzmieniu, ale równie ważny jest układ strun. Pytanie, ile strun ma wiolonczela, prowadzi do prostiej odpowiedzi, a dalej także do kwestii strojenia, wyjątków i tego, jak poszczególne struny wpływają na grę. Wyjaśniam te elementy praktycznie, bez zbędnej teorii.
Najważniejsze informacje o strunach wiolonczeli
- Standardowa wiolonczela ma 4 struny.
- Są one strojone od najniższej do najwyższej jako C, G, D, A.
- Każde sąsiednie dźwięki dzieli kwinta czysta.
- Warianty pięciostrunowe istnieją, ale są rzadkie i bardziej specjalistyczne.
- Cztery struny nie oznaczają tylko czterech możliwych dźwięków, ponieważ wysokość zmienia się przez dociskanie ich palcami.
Standardowa wiolonczela ma cztery struny
Współczesna wiolonczela w najczęściej spotykanej odmianie ma cztery struny. Patrząc od najniższego dźwięku do najwyższego, są to C, G, D oraz A. Ten układ jest standardem w edukacji muzycznej, orkiestrze, muzyce kameralnej i większości repertuaru solowego.
| Struna | Orientacyjna wysokość | Charakter brzmienia |
|---|---|---|
| C | C2 | najniższa, głęboka i ciemna |
| G | G2 | mocna, pełna i stabilna |
| D | D3 | bardziej śpiewna i wszechstronna |
| A | A3 | najwyższa, jasna i nośna |
Oznaczenia C2, G2, D3 i A3 podaję w popularnym zapisie oktawowym. W polskich materiałach edukacyjnych można też spotkać zapis małymi literami, na przykład c, g, d, a. Chodzi o te same cztery struny, a nie o dodatkowy wariant instrumentu.
Dlaczego struny są strojone właśnie tak
Sąsiednie struny wiolonczeli dzieli kwinta czysta. Dzięki temu instrument ma logiczny i wygodny układ dźwięków, który pomaga zarówno w grze melodycznej, jak i w wykonywaniu dwudźwięków. Najniższa struna C daje ciężar brzmienia, natomiast struna A pozwala swobodnie prowadzić wysokie melodie.
Ten sam schemat kwintowy występuje również w rodzinie skrzypiec, ale wysokość dźwięków jest inna. Wiolonczela brzmi znacznie niżej od skrzypiec i około oktawę niżej od altówki, dlatego jej struny mają bardziej miękki, głęboki charakter.
| Instrument | Liczba strun | Strój od najniższej |
|---|---|---|
| Skrzypce | 4 | G, D, A, E |
| Altówka | 4 | C, G, D, A |
| Wiolonczela | 4 | C, G, D, A |
| Kontrabas | najczęściej 4 | E, A, D, G |
W praktyce nie traktuję więc liczby strun jako ciekawostki wyrwanej z kontekstu. Układ C-G-D-A decyduje o wygodzie aplikatury, zakresie pustych strun i kolorze dźwięku, który można uzyskać bez przesuwania lewej ręki po podstrunnicy.
Czy istnieją wiolonczele pięciostrunowe
Tak, ale pięć strun nie jest standardem współczesnej wiolonczeli. Wariant pięciostrunowy spotyka się przede wszystkim w instrumentach historycznych, wiolonczelach piccolo oraz specjalnych modelach przeznaczonych do określonego repertuaru. Najczęściej dodatkowa struna rozszerza skalę w górę i tworzy układ C, G, D, A, E.
Taki instrument może ułatwić wykonywanie wysokich partii bez ciągłego przechodzenia na wyższe pozycje. Ma jednak również ograniczenia. Muzyk musi przyzwyczaić się do większej szerokości podstrunnicy, innego rozstawu strun i odmiennej reakcji instrumentu, a gotowy repertuar nie zawsze wykorzystuje dodatkową strunę.
W dawnej praktyce wykonawczej spotykano także wiolonczele o różnej liczbie strun, od trzech do pięciu. Dlatego odpowiedź „cztery” dotyczy typowej współczesnej wiolonczeli, a nie każdej odmiany, jaka pojawiła się w historii instrumentu.
Jak rozpoznać struny i poprawnie je nastroić
Najprościej zapamiętać kolejność od najgrubszej do najcieńszej: C, G, D, A. Grubsza struna nie jest po prostu „mocniejszą wersją” cieńszej. Każda ma własną wysokość, napięcie i barwę, dlatego wymiana powinna uwzględniać konkretny model oraz przeznaczenie wiolonczeli.
Podczas strojenia wielu początkujących zaczyna od struny A, ponieważ łatwo porównać ją ze stroikiem, fortepianem albo dźwiękiem referencyjnym. Potem dostraja się D, G i C, kontrolując odległość kwinty. W zależności od zespołu dźwięk A może mieć częstotliwość 440 lub 442 Hz, dlatego przed próbą strojenia orkiestry warto przyjąć ten sam punkt odniesienia co pozostali muzycy.
- Ustaw dźwięk referencyjny dla struny A.
- Dostrój strunę D, porównując ją ze struną A.
- Powtórz tę czynność dla G, a później dla C.
- Sprawdź całość jeszcze raz, ponieważ zmiana napięcia jednej struny może lekko wpłynąć na pozostałe.
Do codziennego strojenia najlepiej używać tunera chromatycznego, ale nie warto bezmyślnie kręcić kołkami. Zbyt gwałtowne zwiększanie napięcia może zerwać strunę, a źle ustawiony mostek może się przesunąć. Przy nowym komplecie struny przez pewien czas stabilizują się i wymagają częstszego dostrajania.
Cztery struny nie ograniczają liczby dźwięków
To częste nieporozumienie. Wiolonczela ma cztery puste struny, lecz po dociśnięciu struny palcem muzyk skraca jej długość i uzyskuje inną wysokość. Dzięki temu jedna struna może zagrać wiele dźwięków, a cały instrument obejmuje szeroki zakres od niskiego C po bardzo wysokie rejestry.
Brak progów odróżnia wiolonczelę od gitary i sprawia, że intonacja zależy od precyzji lewej ręki. To właśnie dlatego początkujący często szybciej zapamiętują nazwy strun niż trafiają w idealnie czyste dźwięki. Z mojego doświadczenia wynika, że regularne ćwiczenie pustych strun i powolnych zmian pozycji daje lepsze efekty niż samo mechaniczne powtarzanie gam.
Ważny jest także sposób wydobycia dźwięku. Ta sama struna może zabrzmieć ciemniej przy grze bliżej podstrunnicy, jaśniej przy podstawku, mocno smyczkiem albo miękko przy pizzicato. Liczba strun określa konstrukcję instrumentu, ale nie wyczerpuje jego możliwości brzmieniowych.
Cztery struny tworzą charakterystyczny głos wiolonczeli
Najkrótsza odpowiedź brzmi więc: standardowa wiolonczela ma cztery struny strojone C-G-D-A. Pięciostrunowe odmiany są ciekawym wyjątkiem, lecz przy wyborze instrumentu dla początkującego najważniejsze są poprawny setup, wygodna wysokość strun i stabilne strojenie, a nie sama dodatkowa struna.
Jeżeli dopiero zaczynasz naukę, skup się najpierw na rozpoznawaniu czterech podstawowych strun, spokojnym strojeniu i czystym prowadzeniu smyczka. To te elementy najszybciej pokażą, jak głęboki, śpiewny i zaskakująco elastyczny może być dźwięk wiolonczeli.
